![](/Resource/images/titrbullet.png)
مروری بر بازدهی های عجیب شرکت های بازار پایه در سال 98
تعداد بازدید : 22
دو روی سکه جراحی بازار پایه فرابورس
جواد غیاثی
کارشناس بورس
چهارشنبه گذشته، 180 نماد بازار پایه فرابورس متوقف شدند تا از 25 شهریور، با قواعد جدید دوباره بازگشایی شوند. به این ترتیب، موضوع تغییر قواعد معامله و دامنه نوسان قیمت که از سال97 در دستور کار قرار گرفته بود و حاشیه های بسیاری پیدا کرد و در مقطعی پای مسائل شرعی و مراجع هم به آن باز شد، در برخی موارد خاتمه پیدا کند. به همین مناسبت موضوع اصلی این شماره گزارش بورس دخل و خرج را به این موضوع اختصاص دادیم تا هم قواعد جدید را مرور کنیم و هم نظرات موافق و مخالف در این خصوص را مورد دقت قرار دهیم. ضمنا مروری هم خواهیم داشت بر رفتارهای عجیبی که در بازار پایه شکل می گرفت و بازدهی های نجومی برخی سهم ها که در این بازار شکل می گرفت.
بازار پایه چیست؟
بازار پایه فرابورس شامل حدود 180 شرکت است که از نظر شفافیت برخی استانداردها را ندارند. یعنی قابلیت پذیرش در بازار عادی فرابورس (بازار اول و دوم) یا بورس تهران را ندارند. مثلا برخی شرکت ها که صورتهای مالی خود را به موقع ارائه نمی کنند یا صورت های مالی انها تایید حسابرس را ندارد. یا اینکه کلا ورشکسته هستند. بهترین آنها شرکت هایی است که گزارش ارائه می دهند اما با تاخیر. این شرکت ها طبیعتا واجد شرایط حضور در تابلوهای عادی فرابورس یا بورس تهران نیستند و در بازار پایه قرار می گیرند.
بازار پایه تاکنون چه شکلی بود؟
این بازار تاکنون شامل سه بخش الف، ب و ج بود. بازار پایه الف مربوط به نمادهای بورس کالا و بورس انرژی و ... بود که مشابه نمادهای معمولی (9 تا 12.30 و با دامنه نوسان 5 درصد) انجام می شد. اما در بازار پایه ب دامنه نوسان 10 درصد بود. پیش گشایش از 8.30 تا 9 انجام و معاملات بین 9 تا 12 انجام می شد. در گام بعد یک پیش گشایش در ساعت 12 و یک حراج در 12.30 انجام می شد. تابلو ج هم محدودیت نوسان قیمت معامله می شد.
هم اکنون این تقسیم بندی حذف، دامنه نوسانات بسیار محدود و ضوابط هم تغییر کرده است. دامنه نوسانات زیاد در تابلو ب و ج فضایی برای سفته بازی فراهم کرده بود؛ فضایی که به نفع برخی و به زیان بسیاری دیگر تمام می شد.
قواعد جدید چه می گوید؟
طبق قواعد جدید هم شرکت های بازار پایه در سه دسته قرار می گیرند اما ضوابط بسیار متفاوت و دامنه نوسانات بسیار کمتر است. بر این اساس شرکت های بازار پایه در سه تابلو ی زرد، نارنجی و قرمز دسته بندی می شوند. در همه تابلوها در هر هفته یک حراج برگزار می شود. دامنه نوسان قیمت در این حراج به ترتیب 6، 4 و 2 درصد برای تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز است. بعد این حراج که روزهای دوشنبه ساعت 12 تا 30/12 برگزار و قیمت کشف می شود، معاملات در روزهای کاری با دامنه نوسان 3، 2 و 1 درصد انجام خواهد شد. مبنای قیمت همان قیمت کشف شده در حراج خواهد بود. به این ترتیب دامنه نوسان قیمت برای کل تابلوها در طول هفته و قبل از برگزاری حراج ثابت خواهد بود.
ترتیبات معاملات در جدول 2 آمده است.
اختیارات بازارگردان ها
البته این همه ماجرا نیست. به گفته محسنی معاون بازارهای خارج از بورس فرابورس، در دستورالعمل جدید این است که امکان فعالیت بازارگردانها وجود دارد که بتوانند در نمادهای بازار پایه فعالیت بازارگردانی را بر اساس ضوابط هیئت مدیره فرابورس انجام دهند و بازارگردانها اجازه دارند دامنه نوسان هر سهم را تا 2 برابر افزایش دهند، به شرط اینکه این معیار از 5 درصد بالاتر نرود. وی به فارس گفت که بازارگردانها میتوانند قیمت مرجع نماد معاملاتی را به صورت روزانه تعیین کنند و اینها موارد مهم تغییرات در دستورالعمل جدید خواهد بود.
موضوع مخفی شدن سفارش قیمت ها چه
می شود؟
اصلاحات بازار پایه یک ماجرای دیگر هم داشت و آن بحث مخفی شدن سفارشات بود. به این ترتیب که هر فرد فقط سفارش خودش را می بیند و سفارشات خرید و فروش دیگران را ملاحظه نکند. لذا سفارش خود را در قیمتی که مناسب می داند برای خرید و فروش درج می کند، اگر سفارشات دیگری مطابق با این سفارش وجود داشت، معامله انجام می شود. اما موضوع مخفی شدن سفارش ها که در پیشنهاد اولیه وجود داشت فعلا منتفی شده است. برخی با استفتا این موضوع به نحو خاصی از مراجع، مخالفت برخی مراجع را گرفتند. در این رابطه، محسنی معاون بازارهای خارج از بورس فرابورس به فارس گفته است: سفارشهای پنهان و مخفی تا 6 ماه آینده اعمال نخواهد شد و بعد از 6 ماه آینده هیئت مدیره سازمان بورس در مورد نحوه اعمال سفارشات مخفی تصمیم میگیرند.به گفته وی این اقدام به منظور جلوگیری از رفتارهای هیجانی سهامداران است و در آینده تصمیم گیری خواهد شد.
موافقان و مخالفان چه می گویند؟
البته قواعد جدید مخالفانی هم دارد. مخالفان می گویند که ایجاد محدودیت بر دامنه نوسان، راحت ترین و دم دستی ترین راهکار و در واقع پاک کردن صورت مسئله است. مسئله اصلی در وضعیت شرکت ها، مسائل و ابهامات قانون تجارت و شرایط ورشکستگی و .... است. با ایجاد محدودیت در دامنه نوسان، حتی ممکن است صف های خرید و فروش بیشتری شکل بگیرد. اما در سوی مقابل موافقان می گویند که قواعد جدید باعث کاهش انگیزه سفته بازی خواهد شد و مانع از گیرافتادن سهامداران تازه وارد در موج ها و فضاسازی ها خواهد شد. باید دید در عمل کدام بحث دقیق تر خواهد بود.
مروری بر بازدهی چند سهم در بازار پایه
آنچه در بازار پایه رخ می داد، واقعا عجیب بود. عجیب ترین اتفاقات هم در همین سال 98 رخ داد. جایی که برخی شرکت های این بازار تا بیش از 500 درصد رشد کردند!
مثلا نماد وجامی (سرمایه گذاری جامی) از 300 تومان در ابتدای امسال تا اواسط مرداد به 2 هزار تومان رسید؛ یعنی 466 درصد بازدهی! بعد از آن به شدت درگیر فشار فروش شد و اکنون تا حدود 1100 تومان افت کرده است.
شرکت هایی که اصولا عمدتا غیرشفاف هستند و چشم انداز مشخصی ندارند. اما به بهانه های واهی برای آنها صف های خرید و فروش تشکیل می شد. در این فرآیند طبیعتا سود خالصی ایجاد نمی شود (مخصوصا در شرکت هایی که سودده نیستند) بلکه پول از بخشی از بازار به بخشی دیگر منتقل می شود. حتی گاهی ملاحظه می شود که برخی افراد با هماهنگی در گروه های تلگرامی یا ...، یک سهم را بی دلیل بالا می برند و بعد از جلب کردن بخش دیگر بازار به این سهم ها، سهام خود را در قیمت بالا فروخته و افراد تازه وارد را با یک موج ریزشی شدید تنها می گذارند. البته چنین اقداماتی در بخش های دیگر بازار هم غیرممکن نیست امادر بازار پایه به سبب شفافیت کمتر، کوچکتر بودن شرکتها، تعداد کمتر بازیگران و دامنه نوسان زیاد، این موضوع محتمل تر و ممکن تر بود.
صف های خرید و فروش برای زمین خالی!
از موارد عجیب دیگر در بازر پایه برخی شرکتهایی هستند که اصولا غیرفعالند و هیچ فعالیت تولیدی ندارند اما به بهانه هایی واهی صف خرید و فروش می شوند. نمونه بارز این ماجرا، نمادهای پتروشیمی فساد، داراب و جهرم است. این شرکت ها در بازار پایه ب، با دامنه نوسان 10 درصد، عملا پروژه هایی هستند که فقط یک زمین برای اجرای آنها تعلق گرفته است و فرآیند احداث و راه اندازی انها هم عملا متوقف است. نمادها سود کمی از محل سود بانکی پول خود دارند که تقریبا ثابت است. اما نوسانات عجیبی در نمادها رخ می دهد. مثلا پتروشیمی فسا از 68 تومان در ابتدای امسال تا بیش از 130 تومان (حدود 100 درصد بازدهی) رشد کرد و بعد اخیرا صف فروش شد و تا زیر 100 تومان پایین آمد! دو شرکت (بخوانید پروژه نیمه تعطیل) دیگر هم وضعیت مشابهی دارند.